دیگ بخار با آب، بخار و سوخت در فشار و دمای بالا کار می‌کند؛ بنابراین استفاده صحیح از آن نیازمند رعایت اصول ایمنی و کنترل مداوم شرایط کاری است. بسیاری از مشکلات و حوادث احتمالی را می‌توان با بهره‌برداری صحیح، کنترل تجهیزات ایمنی و انجام به‌موقع بازرسی و سرویس کاهش داد.
رعایت نکات ایمنی فقط به زمان روشن بودن دیگ محدود نمی‌شود و مراحل راه‌اندازی، کارکرد، توقف، تخلیه، سرویس و ورود به داخل دیگ را نیز شامل می‌شود.
بازرسی و کنترل دوره‌ای دیگ بخار
دیگ بخار باید طبق برنامه مشخص و متناسب با شرایط کاری، نوع دیگ و الزامات فنی و قانونی مورد بازرسی قرار گیرد.
در بازرسی‌ها می‌توان مواردی مانند موارد زیر را بررسی کرد:
- وضعیت بدنه و قسمت‌های تحت فشار
- خوردگی و کاهش ضخامت
- وضعیت لوله‌ها و اتصالات
- جوش‌ها
- شیرها و فلنج‌ها
- تجهیزات کنترلی و ایمنی
- فشارسنج
- شیر اطمینان
- سیستم کنترل سطح آب
- مشعل و تجهیزات احتراق
بازرسی فنی با تست‌های عملکردی و سرویس دوره‌ای تفاوت دارد. جزئیات بازرسی فنی دیگ بخار در مقاله بازرسی دیگ بخار و تست تجهیزات در مقاله تست‌های لازم برای دیگ بخار بررسی شده است.
قبل از راه‌اندازی دیگ بخار
پیش از روشن کردن دیگ، شرایط عمومی سیستم باید بررسی شود.
مواردی که باید کنترل شوند عبارت‌اند از:
- وجود آب کافی در دیگ
- وضعیت سیستم آب تغذیه
- باز یا بسته بودن صحیح شیرهای مربوط
- آماده بودن سیستم سوخت
- نبود نشتی سوخت
- وضعیت مشعل
- عملکرد تجهیزات کنترلی
- وضعیت فشارسنج
- آماده بودن سیستم کنترل سطح آب
- باز بودن مسیر مناسب خروج بخار، مطابق شرایط راه‌اندازی
- آماده بودن سیستم تخلیه و بلودان
- وضعیت مناسب دودکش و مسیر خروج گازهای احتراق
راه‌اندازی باید مطابق دستورالعمل سازنده و ترتیب طراحی‌شده برای دیگ و مشعل انجام شود.
کنترل سطح آب دیگ بخار
کنترل سطح آب یکی از مهم‌ترین موارد ایمنی در زمان بهره‌برداری است.
کمبود آب می‌تواند باعث افزایش بیش از حد دمای قسمت‌های حرارتی و آسیب به دیگ شود. از طرف دیگر، سطح بیش از حد بالا نیز می‌تواند بر کیفیت بخار و عملکرد سیستم اثر بگذارد.
اپراتور باید:
- سطح آب را به صورت منظم کنترل کند.
- وضعیت شیشه آب‌نما را بررسی کند.
- عملکرد سیستم کنترل سطح را زیر نظر داشته باشد.
- عملکرد پمپ تغذیه را کنترل کند.
- در صورت مشاهده کاهش غیرعادی سطح آب، علت را بررسی کند.
در صورت از دست رفتن سطح آب و فعال شدن حفاظت مربوط به کمبود آب، نباید بدون بررسی علت و طبق دستورالعمل سازنده اقدام به راه‌اندازی مجدد کرد.
آب‌نما و شیشه آب‌نما
شیشه آب‌نما امکان مشاهده مستقیم سطح آب داخل دیگ را فراهم می‌کند و یکی از تجهیزات مهم کنترل وضعیت دیگ است.
اپراتور باید وضعیت شیشه آب‌نما، شیرها و اتصالات مربوط را کنترل کند.
وجود رسوب، گرفتگی یا آسیب در مسیر آب‌نما می‌تواند باعث نمایش نادرست سطح آب شود.
هرگونه شکستگی، نشتی یا وضعیت غیرعادی باید در اسرع وقت بررسی شود.
کنترل فشار دیگ بخار
فشار دیگ باید همواره در محدوده مجاز طراحی و شرایط کاری سیستم قرار داشته باشد.
فشارسنج و تجهیزات کنترل فشار باید وضعیت فشار را به اپراتور و سیستم کنترل نشان دهند.
در زمان بهره‌برداری باید موارد زیر مورد توجه قرار گیرند:
- فشار واقعی دیگ
- عملکرد فشارسنج
- عملکرد پرشر سوئیچ‌ها یا تجهیزات کنترل فشار
- روند افزایش یا کاهش فشار
- عملکرد مشعل در تغییرات فشار
- عملکرد تجهیزات حفاظتی
دیگ بخار نباید برای رسیدن به فشارهای بالاتر از محدوده مجاز طراحی یا مشخصات فنی آن تنظیم شود.
شیر اطمینان
شیر اطمینان یکی از مهم‌ترین تجهیزات حفاظتی دیگ بخار است و برای جلوگیری از افزایش بیش از حد فشار طراحی شده است.
اپراتور باید وضعیت ظاهری شیر اطمینان و مسیر تخلیه آن را کنترل کند و از مسدود شدن مسیر خروجی جلوگیری شود.
تست و تنظیم شیر اطمینان باید طبق الزامات مربوط و توسط فرد یا مجموعه دارای صلاحیت انجام شود.
نباید برای جلوگیری از عملکرد شیر اطمینان، آن را مسدود یا تنظیم آن را به صورت غیرمجاز تغییر داد.
جزئیات مربوط به عملکرد و تنظیم شیر اطمینان بهتر است در مقاله تخصصی شیر اطمینان دیگ بخار بررسی شود.
کنترل مشعل و سیستم احتراق
مشعل یکی از مهم‌ترین قسمت‌های دیگ بخار است و عملکرد نامناسب آن می‌تواند باعث کاهش راندمان، تولید دود، افزایش مصرف سوخت یا ایجاد شرایط خطرناک شود.
در زمان کارکرد مشعل باید مواردی مانند موارد زیر کنترل شوند:
- تشکیل صحیح شعله
- پایداری شعله
- صدای غیرعادی
- دود غیرعادی
- نشتی سوخت
- فشار مناسب سوخت
- عملکرد سیستم تشخیص شعله
- عملکرد تجهیزات قطع سوخت
در صورت خاموش شدن ناگهانی شعله یا ایجاد شرایط غیرعادی، نباید بدون مشخص شدن علت، مشعل را به صورت مکرر روشن کرد.
سیستم تشخیص شعله
سیستم تشخیص شعله برای شناسایی وجود یا عدم وجود شعله در مشعل استفاده می‌شود.
در صورت خاموش شدن شعله، سیستم باید مطابق طراحی، فرمان مناسب برای قطع سوخت را صادر کند.
تمیز بودن سنسور شعله، سلامت اتصالات و عملکرد صحیح سیستم باید طبق برنامه نگهداری و تست‌های مربوط بررسی شود.
تست عملکرد این سیستم در مقاله تست‌های لازم برای دیگ بخار بررسی شده است.
سیستم سوخت و جلوگیری از نشتی
نشتی سوخت، به‌خصوص در سیستم‌های گازسوز، می‌تواند خطر آتش‌سوزی یا انفجار ایجاد کند.
اپراتور باید در زمان بهره‌برداری نسبت به موارد زیر حساس باشد:
- بوی غیرعادی سوخت
- صدای نشتی
- تغییر فشار غیرعادی
- خرابی شیرها
- آسیب‌دیدگی اتصالات
- عملکرد غیرعادی مشعل
در صورت مشاهده نشتی گاز، نباید با ایجاد جرقه یا روشن و خاموش کردن تجهیزات الکتریکی در محل خطر، شرایط را بدتر کرد. سیستم باید طبق دستورالعمل اضطراری ایمن شده و منبع نشتی بررسی و برطرف شود.
بلودان و تخلیه آب دیگ
برای کنترل غلظت املاح موجود در آب دیگ، بخشی از آب به صورت کنترل‌شده تخلیه می‌شود.
بلودان باید مطابق برنامه بهره‌برداری و شرایط آب دیگ انجام شود.
در زمان انجام بلودان باید:
- مسیر تخلیه مناسب باشد.
- شیرها و اتصالات سالم باشند.
- تخلیه در شرایط ایمن انجام شود.
- افراد در معرض آب و بخار داغ قرار نگیرند.
مقدار بلودان باید بر اساس کیفیت آب و شرایط بهره‌برداری تعیین شود و انجام بیش از اندازه آن نیز می‌تواند باعث اتلاف آب و انرژی شود.
جلوگیری از افزایش رسوب و خوردگی
کیفیت نامناسب آب می‌تواند باعث تشکیل رسوب، خوردگی و کاهش عمر قسمت‌های مختلف دیگ شود.
به همین دلیل باید:
- کیفیت آب تغذیه کنترل شود.
- سیستم تصفیه آب به درستی کار کند.
- سختی آب کنترل شود.
- شرایط شیمیایی آب طبق برنامه مناسب پایش شود.
- در صورت مشاهده رسوب یا خوردگی، علت آن بررسی شود.
رسوب شدید روی سطوح انتقال حرارت می‌تواند انتقال حرارت را کاهش داده و بر عملکرد دیگ اثر بگذارد.
نظافت و سرویس دوره‌ای
دیگ بخار و تجهیزات جانبی آن باید طبق برنامه سرویس و نگهداری شوند.
این فعالیت‌ها می‌توانند شامل مواردی مانند:
- تمیز کردن سطوح انتقال حرارت
- بررسی مشعل
- تمیز کردن تجهیزات کنترلی
- بررسی شیرها و اتصالات
- کنترل روغن‌کاری تجهیزات دارای نقاط روغن‌کاری
- بررسی عایق‌ها
- کنترل مسیر دود
- بررسی پمپ‌ها
- بررسی تجهیزات آب تغذیه
باشند.
فاصله انجام این فعالیت‌ها باید با توجه به نوع تجهیز، شرایط کار، کیفیت سوخت و آب و دستورالعمل سازنده تعیین شود.
بنابراین نمی‌توان یک فاصله زمانی ثابت مانند «هر سه ماه یک بار» را برای تمام دیگ‌های بخار به عنوان یک قانون عمومی در نظر گرفت.
اقدامات ایمنی هنگام توقف دیگ
در هنگام خاموش کردن دیگ نیز باید ترتیب مناسب رعایت شود.
بسته به نوع دیگ و سیستم، مراحل توقف می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- کاهش یا قطع بار بخار طبق شرایط کاری
- توقف یا کاهش ظرفیت مشعل
- قطع سوخت
- ادامه عملکرد تجهیزات مربوط طبق دستورالعمل سازنده
- کنترل فشار و دمای دیگ
- قرار دادن سیستم در وضعیت ایمن
پس از توقف، نباید صرفاً به خاموش شدن مشعل اکتفا کرد؛ زیرا ممکن است داخل دیگ همچنان آب، بخار و انرژی حرارتی قابل توجهی وجود داشته باشد.
ایمنی هنگام تعمیر و سرویس دیگ
قبل از شروع تعمیرات، دیگ باید از سرویس خارج و به شکل مناسب ایزوله شود.
بسته به نوع تعمیر، منابع مختلف انرژی باید کنترل و ایزوله شوند، از جمله:
- برق
- گاز یا سوخت مایع
- بخار
- آب تحت فشار
- هوای فشرده
- سایر منابع انرژی متصل به تجهیز
قبل از باز کردن اتصالات یا ورود به قسمت‌های داخلی باید از نبود فشار و شرایط خطرناک اطمینان حاصل شود.
ورود به داخل دیگ بخار
ورود به داخل دیگ یکی از فعالیت‌های پرخطر است و نباید بدون برنامه و تجهیزات مناسب انجام شود.
پیش از ورود باید:
- دیگ کاملاً از سرویس خارج شود.
- تمام منابع انرژی ایزوله شوند.
- فشار داخلی کاملاً تخلیه شود.
- دمای داخلی در محدوده ایمن قرار گیرد.
- تهویه مناسب انجام شود.
- شرایط فضای بسته بررسی شود.
- تجهیزات حفاظت فردی مناسب استفاده شود.
- فرد مسئول و ناظر مشخص باشد.
اگر شرایط ایمنی ورود فراهم نیست، نباید وارد دیگ شد.
تجهیزات حفاظت فردی
افرادی که با دیگ بخار کار می‌کنند باید متناسب با فعالیت خود از تجهیزات حفاظت فردی استفاده کنند.
این تجهیزات می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- کفش ایمنی
- دستکش مناسب
- عینک ایمنی
- لباس کار مناسب
- کلاه ایمنی
- محافظ شنوایی در محیط‌های پرصدا
- تجهیزات حفاظت تنفسی در شرایطی که طبق ارزیابی خطر لازم باشد
نوع تجهیزات حفاظت فردی باید بر اساس خطرات واقعی محیط کار انتخاب شود.
کار با دیگ بدون حضور اپراتور
دیگ بخار تجهیزی نیست که بتوان بدون توجه به وضعیت آن، برای مدت طولانی به حال خود رها کرد؛ مگر اینکه سیستم و شرایط بهره‌برداری به گونه‌ای طراحی و تأیید شده باشد که امکان عملکرد خودکار مطابق الزامات مربوط را فراهم کند.
اپراتور یا سیستم کنترل باید شرایطی مانند:
- فشار
- سطح آب
- وضعیت مشعل
- سوخت
- هشدارها
- شرایط غیرعادی
را کنترل کند.
در صورت بروز آلارم یا توقف حفاظتی، علت باید مشخص شود و نباید صرفاً با ریست کردن سیستم، شرایط غیرعادی نادیده گرفته شود.
آموزش اپراتور دیگ بخار
اپراتور باید با نحوه کار دیگ و تجهیزات ایمنی آن آشنا باشد.
آموزش باید متناسب با نوع تجهیز شامل موضوعاتی مانند:
- راه‌اندازی
- توقف
- کنترل سطح آب
- کنترل فشار
- کار با مشعل
- تشخیص شرایط غیرعادی
- اقدامات اضطراری
- بلودان
- تجهیزات ایمنی
- نحوه گزارش خرابی
باشد.
آشنایی اپراتور با دستورالعمل سازنده و برنامه سرویس و نگهداری نیز اهمیت زیادی دارد.
در صورت مشاهده شرایط غیرعادی چه باید کرد؟
اپراتور باید علائم غیرعادی را جدی بگیرد.
برخی از این علائم عبارت‌اند از:
- افزایش غیرعادی فشار
- کاهش سطح آب
- نوسان شدید سطح آب
- خاموش شدن مکرر مشعل
- صدای غیرعادی مشعل
- دود غیرعادی
- بوی سوخت
- نشتی آب یا بخار
- افزایش غیرعادی دمای دود
- لرزش غیرعادی تجهیزات
- عملکرد مکرر تجهیزات حفاظتی
در چنین شرایطی ابتدا باید سیستم طبق دستورالعمل ایمنی در وضعیت مناسب قرار گیرد و سپس علت مشکل بررسی شود.
جمع‌بندی
ایمنی دیگ بخار فقط به وجود شیر اطمینان یا تجهیزات کنترلی محدود نمی‌شود. بهره‌برداری صحیح، کنترل سطح آب و فشار، عملکرد مناسب مشعل، کنترل سوخت، بلودان، سرویس دوره‌ای، آموزش اپراتور و رعایت اصول ایمنی هنگام تعمیر و ورود به داخل دیگ، همگی بخشی از ایمنی سیستم هستند.
تجهیزات ایمنی باید به صورت منظم بازرسی و تست شوند و در صورت مشاهده هرگونه شرایط غیرعادی، علت آن باید بررسی شود.
در کنار رعایت دستورالعمل‌های بهره‌برداری، بازرسی فنی، تست تجهیزات ایمنی و سرویس و نگهداری دوره‌ای دیگ بخار نیز باید مطابق الزامات مربوط انجام شود.
